Një material nga Dr. Manolita HIDA
Psikologe Klinike, Zhvillimi dhe Marrëdhëniesh
Në zhvillimin e njeriut nuk ekzistojnë kufij rigorozë moshë për arritjen e aftësive bazë të zhvillimit, siç janë të ecurit dhe të folurit. Fëmijët mund ti arrijnë këto aftësi-që quhen “etapa”- me ritme të ndryshme dhe në një renditje të ndryshme,e megjithatë, mund të konsiderohen “normalë”. Disa fëmijë “normalë” mund të ngrihen në këmbë shumëmë shpejt sesa fëmijët e tjerë, apo ti thonë fjalët e para në një periudhë të mëvonshme. Meqenëse zhvillimi i fëmijëve ndosh brenda një fushe shumë të gjerë, nganjëherë, fakti që një fëmijë ka një çrregullim të zhvillimit mund të kuptohet me vonesë.
Autizmi është një çrregullim kompleks i zhvillimit, që shfaqet kryesisht gjatë tri viteve të para të jetës dhe ndikon në aftësinë e fëmijës për të komunikuar dhe ndërvepruar me të tjerët. Autizmi përkufizohet nga një set i caktuar sjelljesh dhe është ‘një spektër i gjërë çrregullimesh’ që ndikon tek fëmijët në mënyra të ndryshme dhe në shkallë të ndryshme. Nuk njihet ndonjë shkak i përcaktuar, i vetëm për autizmin, por rritja e përgjegjshmërisë, si edhe sensibilizimi mund t’i ndihmojnë familjet sot.
Studiuesit kanë vërejtur këto simptoma të përbashkëta të hershme të autizmit tek fëmijët:
Simptomat e hershme të autizmit nga lindja deri në 5 vjeç (Powers, D.M. (2000). Fëmijët me autizëm.)
Nga lindja deri në 6 muaj
- Mund të jetë më i mirë nga ç’duhet
- Mund të jetë zemërak, bezdiset lehtë
- Nuk zgjat duart që ta marrin në krahë
- Nuk belbëzon
- Mungesë e buzëqeshjes sociale
- Mungesë e kontaktit me sy
- Zhvillimi motorik mund të duket normal
6-12 muaj
- Nuk përdhelet, mund të rrijë i lëshuar ose i ngurtë kur e marrin në krah
- Indiferencë relative ndaj prindërve
- Nuk bën lojëra të thjeshta sociale (“Kukafshehti”, “Mirupafshim”)
- Nuk fillon të përdorë fjalë
- Nuk duket se shfaq interes për lodrat e foshnjave
- Mund të magjepset me duart e veta
- Zhvillim motorik jo i njëtrajtshëm ose i vonuar
- Mund të mos i përtypë ose pranojë ushqimet e forta
2-3 vjeç
- Interesi për marrëdhëniet me njerëzit ende I kufizuar, mund të tregojë njëfarë përmirësimi
- Përdor njerëzit e tjerë si “mjete”
- Kontakti me vështrim i kufizuar
- Mund t’i nuuhasë ose t’i lëpijë sendet
- Nuk përkëdhelet, mund të qëndrojë i lëshuar ose i ngurtë kur e marrin në krahë
- Indiferencë relative ndaj prindërve
4-5 vjeç
- Nëse zhvillon të folurën, mund të shfaqë ekolali (Përsërit në mënyrë mekanike çfarë thonë të tjerë, menjëherë ose më pas)
- Cilësi e çuditshme e zërit (për shembull, i mprehtë ose monoton)
- Shumë i shqetësuar nga ndryshimet e praktikës së zakonshme
- Kontakti me sy ende i kufizuar; mund të tregojë njëfarë përmirësimi
- Rritje graduale e afeksionit, por ende i kufizuar
- Shpërthimet e zemërimit dhe agresiviteti vazhdojnë, por mund të përmirësohen gradualisht
- Vetëdëmtim
- Vetëstimulim
Shenjat që çdo prind duhet t’i dijë:
– Mungesë ose vonesë të gjuhës së folur
– Nuk i përgjigjen emrit deri në moshën 1 vjeç.
– Përdorim i përsëritur i gjuhës
– Përdorim i përsëritur i veprimeve (përplasje duarsh, rrotullim objektesh, etj.)
– Pak ose aspak shikim drejt e në sy
– Mungesë interesi për marrdhëniet me bashkëmoshatarët
– Nuk di të luaj me lodrat
– Mërzitet nga ndryshime të vogla që mund të ndodhin
– Reagojnë ndaj zhurmave, erërave, pamjes ose kontaktit me diçka
– Fiksim i vazhduar në pjesë të veçanta të objekteve apo sendeve
Diagnostikimi i Autizmit
Sjelljet karakteristike të spektrit të çrregullimeve të Autizmit mund ose mund të mos jenë të dukshme në moshën 18-24 muajsh, por zakonisht bëhen të dukshme gjatë moshës 2-6 vjeç. Gjatë vizitave tek mjeku pediatër duhet të bëni pyetje specifike për zhvillimin e fëmijës. Pesë shenjat kryesore të të sjellurit që sinjalizojnë që vlerësime dhe testime të mëtejshme në zhvillim janë të nevojshme janë:
- Fëmija rreth moshës 12 muajshe as nuk belbëzon as nuk kuis.
- Fëmija rreth moshës 12 muajshe nuk përdor gjeste (nuk tregon me gisht, nuk i mban objektet/lodrat në dorë, etj.)
- Fëmija reth moshës 16 muajshe nuk thotë fjalë të veçanta, pa lidhje me njëra tjetrën.
- Fëmija rreth moshës 24 muajshe nuk thotë shprehje me dy fjalë.
- Fëmija e çdo moshe ka humbje (rigres) të gjuhës dhe aftësive sociale.
Nëse fëmija mund të ketë ndonjë nga këto karakteristika nuk do të thotë se ka Autizëm. Por meqënëse simptomat e çrregullimit të Autizmit dhe të çrregullimeve të tjera janë të shumta dhe ndryshojnë shumë nga një fëmi tek tjetri, fëmija që mund të ketë simptoma apo sjellje të tilla duhet patjetër t’i bëhen vlerësime të mëtejshme nga një ekip multidisiplinar. Ky ekip mund të përfshijë neurolog, pediatër të zhvillimit, terapistë gjuhe dhe të foluri, fizioterapistë, mësues të edukimit special, sociologë dhe specialistë të tjerë që kanë njohuri për Autizmin. Kur prinderit shqetësohen që fëmija i tyre nuk po ndjek etapat e duhura të zhvillimit normal, atëherë ato duhet ti drejtohen ekspertëve dhe specialistëve.
Nivelet e degradimit (përkeqësimit) për çrregullimin e spektrit të autizmit
Niveli i ashpërsisë
Niveli 3
“Duke kërkuar mbështetje shumë substanciale”
Mangësitë e mëdha në aftësitë komunikuese verbale dhe joverbale shkaktojnë dëmtime të rënda në funksionimin, iniciativën shumë të kufizuar të ndërveprimeve shoqërore dhe përgjigjen minimale ndaj iniciativave sociale nga të tjerët. Për shembull, një person me pak fjalë të folurit të kuptueshëm mund të iniciojë bashkëveprimin dhe, kur ai ose ajo, bën qasje të pazakonshme për të plotësuar nevojat vetëm dhe i përgjigjet vetëm qasjeve shoqërore shumë të drejtpërdrejta
Jofleksibiliteti i sjelljes, vështirësitë ekstreme që ballafaqohen me ndryshimin ose sjellje të tjera të kufizuara / përsëritëse dukshëm ndërhyjnë në funksionimin në të gjitha sferat. Vështirësi e madhe / vështirësi në ndryshimin e fokusit ose të veprimit.
Komunikimi social
Niveli 2
Mungesa të theksuara në aftësitë komunikuese verbale dhe joverbale; dëmtime sociale të dukshme edhe me mbështetjet në vend; inicimi i kufizuar i ndërveprimeve shoqërore; dhe përgjigje të reduktuara ose anormale ndaj ndryshimeve sociale nga të tjerët. Për shembull, një person që flet fjali të thjeshta, ndërveprimi i të cilëve është i kufizuar në interesa të ngushta të veçanta dhe që ka komunikim të dukshëm jo verbal.
Jo fleksibiliteti i sjelljes, vështirësia në përballimin e ndryshimeve ose sjellje të tjera të kufizuara / përsëritëse shfaqen mjaft shpesh që të jenë të dukshme ndaj vëzhguesit të rastësishëm dhe të ndërhyjnë në funksionimin në kontekste të ndryshme. Vështirësi dhe / ose vështirësi duke ndryshuar fokusin ose veprimin.
Kufizime, sjellje të përsëritura
Niveli 1
“Duke kërkuar mbështetje”
Pa mbështetje në vend, deficitet në komunikimin shoqëror shkaktojnë dëmtime të dukshme. Vështirësia e inicimit të ndërveprimeve shoqërore dhe shembuj të qartë të përgjigjes atipike ose të pasuksesshme ndaj ndryshimeve sociale të të tjerëve. Mund të duket se ka ulur interes në ndërveprimet shoqërore. Për shembull, një person i cili është në gjendje të flasë me fjali të plota dhe të angazhohet në komunikim, por biseda e të cilëve me të tjerët dështon dhe përpjekjet e të cilëve për të bërë miq janë të çuditshme dhe zakonisht jo të suksesshme.
Jo fleksibiliteti i sjelljes shkakton ndërhyrje të konsiderueshme në funksionimin e një ose më shumë konteksteve. Vështirësia kalimi në mes të aktiviteteve. Problemet e organizimit dhe planifikimit pengojnë pavarësinë.
Një vlerësim fillestar mjeksor përfshin kryesisht:
- Historinë mjeksore të shtatzanisë së nënës
- Rishikimi i etapave të zhvillimit të fëmijës
- Zakonet e të ushqyerit dhe të gjumit
- Koordinimi motorik i pjesëve të trupit (muskujt e mëdhej dhe të vegjël)
- Funksionimi i stomakut dhe i tretjes
- Ndjeshmëria e shqisave
- Alergjitë
- Sëmundje të ndryshme mjeksore, duke përfshirë këtu infeksione veshi, bajamet, grykët, epilepsi, humbje ndjenjash, infeksione të ndryshme, etj.
- Histori e familjes që ka të bëjë me çrregullime të zhvillimit
- Histori në familje që ka të bëjë me trashgiminë, gjenetikën, apo çrregullime metabolike.
- Ekspozimi i prindërve dhe i fëmijës në mjedise të intoksikuara, të ndotura, ose të helmosura
- Një ekzaminim fizik i plotë
- Teste laboratorike rutinë
Empatia dhe Autizmi
Një nga mitet më të zakonshme në lidhje me njerëzit autik është se ata nuk kanë ndjeshmëri (empati) ndaj të tjerëve.
Çfarë është empatia? Thënë thjesht, empatia është aftësia për të kuptuar se çfarë mendon apo ndjen një person tjetër. Njerëzit autikë mund të luftojnë me aspekte të caktuara të empatisë, por a do të thotë kjo se ata nuk e përjetojnë aspak atë? Shumë njerëz besojnë ende se nuk e bëjnë dhe imagjinojnë se njerëzit autikë nuk kanë aftësi për të bërë lidhje emocionale ose për të formuar marrëdhënie kuptimplota.
Njerëzit autik janë shpesh individët më të këndshëm dhe më të mëshirshëm që mund të shpresonit të takonit, thellësisht të përkushtuar ndaj miqve dhe familjes së tyre, me një lidhje shpirtërore intensive me botën rreth tyre. Pra, ku vjen keqkuptimi se ata janë pa emocione, të vetmuar dhe robotic, vijnë nga? Përgjigja është nga një kombinim i vetë natyrës së autizmit dhe natyrës së empatisë, të cilat janë subjekte shumë kompleks. Për t’i mbajtur gjërat të thjeshta, ky post përqendrohet në tri aspekte kryesore të ndjeshmërisë – njohëse, afektive dhe dhembshuria – dhe se si njerëzit e autizmit përpunojnë, përjetojnë dhe përfundimisht i shprehin ato.
Empatia njohëse (konjitive)
Kjo është aftësia më e ndërgjegjshme për të kuptuar se çfarë mendojnë apo ndjejnë njerëzit e tjerë. Është një proces mendimi që ju lejon të kuptoni se çfarë duan të thonë njerëzit në të vërtetë kur thonë diçka të paqartë, ose cilat emocione po përjetojnë kur veprojnë në një mënyrë që ju bën konfuz, dhe kjo është pjesa me të cilën njerëzit me autizëm luftojnë për të kuptuar.
Çdokush që jeton me autizmin (pavarësisht nëse janë autik ose njeh dikë që është), do të kuptojë se sa e vështirë mund të jetë për njerëzit në spektër të parashikojnë qëllimet dhe sjelljet e njerëzve të tjerë pa drejtime specifike. Kur flisni me njerëz me autizëm, ju ndihmon në komunikim të thoni saktësisht se çfarë doni të thoni, sepse ata nuk kuptojnë “të nënkuptuarën”.
Një shembull klasik i kësaj është dhe ndodhia e treguar nga një prind me djalin të diagnostikuar me autizëm, kur e dashura e djalit i tha atij: “Sapo kam lënë punën; më tako në fund të rrugës. “Tani, ishte e qartë se ajo sapo kishte dalë nga zyra, dhe kishte për qëllim ta takonte atë në fund të rrugës në të cilën punonte, por për Aidanin kjo nuk ishte e qartë.
Njëzet minuta më vonë ajo ende ishte duke pritur për të, ndërkohë që ai qëndroi me durim në fund të rrugës në të cilën ajo jetonte, gjë që dukej si vendi më i logjikshëm i takimit që kurse ata ishin takuar disa herë më parë.
Aftësia për të kuptuar me vetëdije atë që njerëzit e tjerë po mendojnë dhe ndiejnë njihet si “teori e mendjes” (shpesh shkurtuar te TM), ndërsa paaftësia për ta bërë këtë njihet si “verbëria e mendjes”, dy terma që përdoren në komunitetin e autizmit. Verbëria e mendjes është një nga tiparet më të zakonshme që një profesionist i shëndetit do të kërkojë kur të diagnostikojë dikë me autizëm dhe efektet e tij definitivisht punojnë në të dy mënyrat.
Njerëzit autikë mund të supozojnë se të gjithë ndjejnë në të njëjtën mënyrë për gjërat dhe motivohen nga interesat dhe pasionet e njëjta, duke rezultuar në diskutime të pafundme për interesat e tyre të veçanta. Ata gjithashtu do të besojnë se për shkak se ata dinë diçka, njerëzit e tjerë e dinë gjithashtu automatikisht dhe kjo mund të çojë në të gjitha llojet e keqkuptimeve.
“Kur djali im Dominik ishte i vogël, ne pothuajse e humbëm atë nga një pneumoni akute e dyfishtë sepse ai nuk na tregoi se kishte dhimbje torturuese sa herë që ai kollitej. Kur e pyeta pse ai nuk e kishte përmendur, ai tha thjesht “Unë mendova se e dinit.”
Empatia afektive
Kjo është një përgjigje automatike dhe e pandërgjegjshme që ju lejon të ndjeni atë që njerëzit dhe qeniet e tjera të gjalla ndjejnë dhe është diçka që njerëzit me autizëm patjetër e kanë.
Ju do të gjeni njerëz në spekër që ndjehen të lidhur ngushtë me të gjitha llojet e kafshëve dhe lidhjet që formojnë me krijesa, të cilat nuk janë të kufizuara nga rregullat e pafundme shoqërore që ndjekin qeniet njerëzore mund të jenë shumë të dukshme. Kur bëhet fjalë për këtë lloj ndjeshmërije, në vend që të mungojë, njerëzit me autizëm mund ta kenë me tepri – një gjendje e njohur si “hiper-empati”. Ata mund të jenë jashtëzakonisht të ndjeshëm ndaj atmosferave të ndryshme, duke ndjerë dhe tensionin më të vogël kur njerëzit ndërveprojnë dhe bëhen gjithnjë e më të shqetësuar nëse gjërat përshkallëzohen.
Njerëzit Hiper-Empatik zbulojnë se edhe mendimi i vuajtjes së një tjetri shkakton shqetësim të madh emocional, psikologjik dhe fizik. Që nga përpunimi i këtij niveli intensiv të ndjenjës mund të jetë me të vërtetë e vështirë për ta, ata shpesh do të shkojnë në tantrums për atë që duket se ska ndonjë arsye, por është në fakt diçka shumë e vërtetë. Një mënyrë tjetër në të cilën mund të shfaqet është në personifikimin ekstrem të objekteve, që është një mënyrë e thjeshtë për të përshkruar lidhjen emocionale që disa njerëz autikë ndjejnë ndaj gjërave të përditshme si shkëmbinjtë ose kapëset e letrave.
Ju mund të gjeni shembuj të pafund të personifikimit në gjuhën tonë (dielli na qesh poshtë, retë e zeza po na kërcënojnë etj.) dhe gjithashtu në kulturën tonë, me filma të tillë si “Toy Story” që janë shumë popullore, por atë që po e përshkruaj është më shumë se kaq. Njerëzit autikë mund të bëhen tepër të pikëlluar nëse ndiejnë, për shembull, se një furçë e flokëve ose një shkumës me ngjyrë të veçantë nuk përdoret shpesh sepse mund të ndjejnë se është lënë jashtë. Unë e di se si kjo mund të tingëllojë me dikë që nuk është i njohur me autizmin, por më besoni, nëse jeni autik, këto gjëra shpesh kanë kuptim.
Empatia e dhembshur
Kjo ju lejon të kuptoni situatën e një personi tjetër dhe të jeni të motivuar për t’i ndihmuar ata nëse janë në ndonjë lloj ankthi. Përsëri, njerëzit autik nuk kanë mungesë të kësaj, edhe pse ata mund të luftojnë për të ofruar ndonjëherë llojin e duhur të ndihmës. Shumë njerëz autikë janë shumë të motivuar që të qëndrojnë në këmbë për gjërat që besojnë se janë të padrejta, dhe në luftën për të drejtat e kafshëve, një shoqëri të barabartë dhe një mjedis më të mirë, do të gjeni disa nga zërat më të apasionuar.
Njerëzit në spektër nuk i shohin kufijtë e njëjtë sikurse njerëzit jo autikë, gjë që është një shpërblim i madh kur vjen puna për të menduar zgjidhje të reja për problemet e dukshme të pazgjidhshme dhe për të çuar rrugën drejt një bote më të mirë për të gjithë. Por shpesh ka sfida në mënyrën se si njerëzit autik shprehin dëshirën e tyre për të ndihmuar kur vjen puna te mbështetja emocionale. Por duke qenë se ata kanë tendencë të jenë shumë logjike dhe duan të zgjidhin puzzles dhe probleme, ata mund të jenë shumë bardhë e zi në të menduarit e tyre dhe mund të humbasin nevojat emocionale që janë më delikate të të tjerëve në një situate të caktuar.
Njerëzit autik shpesh nuk pëlqejnë të përqafojnë ose përqafojnë shumë, gjë që është një mënyrë e natyrshme për njerëzit jo-autistikë që të tregojnë ndjeshmëri dhe kjo mund të ndihmojë në përsëritjen e mitit që ata janë të pakujdesshëm. Duke e vënë dorën në krahun e dikujt ose në krahun tuaj rreth shpatullës së tyre kur janë të shqetësuar janë gjeste instinktive për njerëzit neurotipikë, por mund të jenë më e vështirë për njerëzit autikë të cilët përpiqen të marrin sinjale sociale se sa kontakt fizik është i përshtatshëm në çdo dhënë situatën.
Festimet si dasmat dhe festat e ditëlindjes mund të jenë tepër të vështira nëse jeni autik, ashtu siç mund të zbrazen emocionalisht nga ngjarje të tilla si funeralet. Mësimi për të “thënë gjënë e duhur në kohën e duhur” mund të jetë jashtëzakonisht konfuz dhe të çojë në të gjitha llojet e keqkuptimeve, por megjithëse mund të bëjnë gjëra të gabuara, ata me të vërtetë kujdesen dhe po përpiqen të ndihmojnë.
Pra, këto janë bazat e empatisë dhe se si njerëzit autik i përpunojnë dhe i shprehin ato.
Më poshtë do të ilustrohet një shembull nga jeta reale të një modeli të një personi autik mbi empatinë e dhembshur që përmbledh arsyen përse rasti nuk kërkon nga burri këshilla mbi modën.
“Unë kam qenë e prekur nga disa sëmundje shumë serioze dhe plagë të ndryshme për disa vjet dhe si rezultat kisha vënë mjaft peshë. Ne ishim duke dalur, dhe unë po “shtrydhja” veten për të veshur një palë xhinse që kisha kohë pa i veshur, dhe isha e pasigurtë në lidhje me atë nëse ata duheshin veshur në publik. I përmenda bashkëshortit tim se ndjehesha paksa e pakëndshme për mënyrën se si dukeshin këmbët. Në vend të standardit “Ti gjithmonë dukesh bukur për mua, e dashur”, përgjigja që unë shpresoja, ai kaloi shumë kohë duke parë kofshët e mia dhe doli me pohimin, gjithnjë në formë ndihme “Po, ato janë mjaft të mëdha. Vish një pallto të gjatë. ” Psherëtimë.
REKOMANDIME: Në ndihmë të prindërve të fëmijëve autikë
Disa aktivitete për komunikimin e sjelljen e autikëve:
-Uluni përballë tyre, flitni dhe dëgjoni tingujt që ai thotë.
-Përsëritni tingujt që ai thotë.
-Nxiteni t`ju shikojë kur ju i flisni, me qëllim që të vërë re lëvizjen e buzëve.
-Nxiteni që të përsërisë tingujt që ai thotë.
-Në qoftë se ka përparim duhet të tregoheni entuziaste.
-Nëse nuk i nxjerr tingujt ,ju duhet ti tregoni se si veprohet për të thënë tinguj të ndryshëm p.sh:hapni gojën shume dhe thoni a a a a … në vazhdimësi. Nxiteni të bëjë të njëjtën gjë si ju.
-Vendosni duart e fëmijëve mbi buzët tuaja dhe i tregoni se si lëvizin ato kur ju shqiptoni tinguj të ndryshëm.
-Vendosni duart e tij mbi buzët e tij dhe i thoni të përsërisë ato tinguj.
-Uluni përballë fëmijës. Vendosni një rrobë në kokën tuaj. Tërhiqeni ngadalë dhe më pas qeshni bashkë me të .
-Nxiteni ti bëjë vetë më pas këto veprime.
-Kur ai prek diçka që nuk duhet ta prekë i thoni JO dhe MOS prerazi.
-Nxiteni të thotë JO si ju kur i afrohet diçkaje që nuk duhet.
-Largojeni menjëherë nga objekti i rrezikshëm e me shpejtësi.
-Kur bën diçka që ju nuk ju pëlqen, thoni prerë JO.
-Kur bën diçka që ju e pëlqeni stimulojeni.
-Kur është i vogël fillon të njohë pjesëtarët e familjes. Një personi që i afrohet prezantojani duke i thënë emrin dhe lidhjen që ka me fëmijën.P.sh: Shikoje Mirin si luan? Ai është vëllai. Kur të rritesh do të luash me të.
-Kërkoi vëllait ose motrës të luajë me fëmijët autikë.
-Kur fëmija shikon dikë që nuk e njeh fillon të qajë e të ketë frikë. Shpjegojani se cili është personi dhe i flisni me ëmbëlsi për të.
-Nëse fëmija juaj ulet ndenjur jepini atij të mbajë objekte të ndryshme. Vendosni sende të ndryshme rreth tij dhe me ngjyra të ndryshme, të theksuara. Kjo do ta nxisë që ti kapi këto objekte.