Ç’është Autizmi- nga MSc. Matilda Bekteshi
Psikologe Organizacionale
Autizmi është një çrregullim kompleks i zhvillimit, që shfaqet kryesisht gjatë tri viteve të para të jetës dhe ndikon në aftësinë e fëmijës për të komunikuar dhe ndërvepruar me të tjerët. Autizmi përkufizohet nga një set i caktuar sjelljesh dhe është ‘një spektër i gjërë çrregullimesh’ që ndikon tek fëmijët në mënyra të ndryshme dhe në shkallë të ndryshme. Nuk njihet ndonjë shkak i përcaktuar, i vetëm për autizmin, por rritja e përgjegjshmërisë, si edhe sensibilizimi mund t’i ndihmojnë familjet sot.
Termi AUTIZEM vjen nga fjala greke “autos” (vete) dhe do të thotë largim, izolim dhe tërheqje sociale. Autizmi është një çrregullim kompleks i zhvillimit, i cili prek shumë aspekte të tij që nga mënyra se si një fëmijë apo i rritur e sheh botën e tij dhe mëson nga eksperiencat e tij dhe deri në mungesën e dëshires për kontakt social. Vëmendja dhe aprovimi i të tjerëve nuk janë të rëndësishme për ta në mënyrën më të zakonshme.
Autizmi është paaftësi zhvilluese e përjetshme e cila ndikon në mënyrën se si personi komunikon dhe sillet me njerëzit rreth tij. Fëmijët dhe të rriturit me autizëm kanë vështirësi të kenë afërsi me të tjerët në mënyrë të thjeshtë. Në përgjithësi aftësitë e tyre për të zhvilluar shoqëri dhe aftësia e tyre për të kuptuar shprehjet emocionale të njerëzve të tjerë janë të kufizuara. Njerëzit me autizëm shpesh mund të kenë paaftësi të tjera, por çdo njeri me këtë gjendje ka vështirësi të kuptojë një sërë elementësh në botën që e rrethon.
Cilat janë karakteristikat e autizmit sipas DSM?
Në përgjithësi bazuar në DSM-IV njerëzit me autizëm përjetojnë vështirësi në tri mënyra kryesore, këto njihen si treshi i dobësive.
- Bashkëveprimi shoqëror (i vështirë me marrëdhënie shoqërore, për shembull duket i ftohtë dhe indiferent për njerëzit e tjerë).
- Komunikim shoqëror (vështirësi me komunikim verbal dhe jo verbal, për shembull nuk i kuptojnë plotësisht kuptimin e gjesteve të zakonshme, shprehjeve të fytyrës apo tingullin e zërit).
- Imagjinatën (vështirësi në zhvillimin interpersonal të lojërave dhe imagjinatës, për shembull aktivitete të kufizuara imagjinative, mundësisht të kopjuara në mënyrë të shtanguar dhe përsëritëse).
Si shtojcë të treshit të dobësive shpesh si karakteristikë janë edhe sjelljet e përsëritura dhe kundërshtime nëse gjërat e përditshme ndryshohen.
Ndërsa me klasifikimin e ri në DSM-V kemi:
- Deficitet e vazhdueshme në komunikimin / ndërveprimin shoqëror dhe
- Modele të kufizuara dhe përsëritëse të sjelljes (shih më poshtë për më gjerë)
Cilat janë kriteret diagnostikuese në DSM-5 për autizmin?
Në vitin 2013, Shoqata Psikiatrike Amerikane lëshoi edicionin e pestë të Manualit Diagnostik dhe Statistikor të Sëmundjeve Mendore (DSM-5).
DSM-5 tani është referencë standarde që ofruesit e kujdesit shëndetësor përdorin për të diagnostikuar kushtet mendore dhe të sjelljes, duke përfshirë autizmin.
Sipas Shoqatës Amerikane të Psikiatrisë, teksti më poshtë do të paraqesë një listë të plotë të kritereve të reja diagnostike për çrregullimin e spektrit të autizmit.
Çrregullimi i spektrit të Autizmit
Kriteret diagnostike
A. Deficitet e vazhdueshme në komunikimin shoqëror dhe bashkëveprimin social në kontekste të shumëfishta, siç manifestohet nga këto, aktualisht ose nga historia (shembujt janë ilustrative, jo shteruese, shih tekstin):
- Deficitet në reciprocitet social-emocional, duke filluar, për shembull, nga qasja sociale jonormale dhe dështimi i bisedës normale mbrapa dhe mbrapa; për të zvogëluar ndarjen e interesave, emocioneve ose ndikimit; për dështimin për të inicuar ose për t’u përgjigjur ndërveprimeve sociale.
- Deficitet në sjelljet komunikuese joverbale të përdorura për ndërveprim shoqëror, duke filluar, për shembull, nga komunikimi i integruar verbal dhe joverbal i dobët; për anomalitë në kontaktin me sy dhe në gjuhën e trupit ose deficitin në kuptimin dhe përdorimin e gjesteve; për një mungesë totale të shprehjeve të fytyrës dhe komunikimit joverbal.
- Deficitet në zhvillimin, mbajtjen dhe mirëkuptimin e marrëdhënieve, duke filluar, për shembull, nga vështirësitë e përshtatjes së sjelljes për t’iu përshtatur konteksteve të ndryshme shoqërore; për vështirësitë në ndarjen e lojës imagjinative ose në bërjen e miqve; për mungesën e interesit në kolegë.
Specifikoni ashpërsinë aktuale: Ashpërsia bazohet në dëmtimet e komunikimit shoqëror dhe modelet e përsëritura të sjelljes të kufizuara. (Shih tabelën më poshtë.)
B. Modele të përsëritura të sjelljes, interesave ose aktiviteteve, të manifestuara nga të paktën dy nga të mëposhtmet, aktualisht ose nga historia (shembujt janë ilustrative, jo shteruese, shih tekstin):
- Lëvizjet motorike stereotipike ose të përsëritura, përdorimi i objekteve ose fjalimi (p.sh., stereotipet e thjeshta motorike, rreshtimi i lodrave ose flipping e objekteve, echolalia, fraza idiosinkratike).
- Insistimi ndaj ngjashmërisë, aderimit jofleksibël ndaj rutinave, ose ritualizimit të sjelljeve ose sjelljes verbale joverbale (p.sh., ankth ekstrem në ndryshime të vogla, vështirësi me tranzicion, modele të ngurta të të menduarit, ritualet përshëndetëse, duhet të marrin të njëjtën rrugë ose të hanë çdo ditë).
- Interesa shumë të kufizuara dhe të fiksuara që janë anormale në intensitet ose përqëndrim (p.sh., lidhja e fortë me ose preokupimi me objekte të pazakonshme, interesim i kufizuar ose i vazhdueshëm).
- Hyper- ose hyporeactivity ndaj inputeve shqisore ose interesave të pazakonta në aspektin ndijor të mjedisit (p.sh., indiferenca e dukshme ndaj dhimbjes / temperaturës, reagimi i kundërt ndaj tingujve ose teksteve specifike, ndjenjën e tepruar ose prekjen e objekteve, magjepsja vizuale me dritat ose lëvizjet) .
Specifikoni ashpërsinë aktuale: Ashpërsia bazohet në dëmtimet e komunikimit shoqëror dhe modelet e kufizuara dhe përsëritëse të sjelljes. (Shih tabelën më poshtë.)
C. Simptomat duhet të jenë të pranishme në periudhën e hershme të zhvillimit (por mund të mos shfaqen plotësisht derisa kërkesat shoqërore të tejkalojnë kapacitetet e kufizuara ose mund të maskohen nga strategjitë e mësuara në jetën e mëvonshme).
D. Simptomat shkaktojnë dëme të konsiderueshme klinike në fushat sociale, profesionale ose të tjera të rëndësishme të funksionimit të tanishëm.
E. Këto shqetësime nuk shpjegohen më mirë nga paaftësia intelektuale (çrregullimi intelektual i zhvillimit) ose vonesa globale zhvillimore. Paaftësia intelektuale dhe çrregullimi i spektrit të autizmit shpesh ndodhin; për të bërë diagnoza komorbide të çrregullimeve të spektrit të autizmit dhe aftësisë së kufizuar intelektuale, komunikimi shoqëror duhet të jetë më i ulët se ai i pritshëm për nivelin e përgjithshëm të zhvillimit.
Shënim: Individët me një diagnozë të mirë-vendosur DSM-IV të çrregullimeve autike, çrregullimet e Asperger-it, ose çrregullime të përhapura zhvillimore që nuk janë specifikuar ndryshe, duhet t’u jepet diagnoza e çrregullimeve të spektrit të autizmit. Individët që kanë shënuar defiçite në komunikimin shoqëror, por simptomat e të cilëve nuk përmbushin kritere për çrregullimet e spektrit të autizmit, duhet të vlerësohen për çrregullimin e komunikimit social (pragmatik).
Specifikoni nëse:
– Me ose pa shoqërues dëmtimi intelektual
– Me ose pa shoqërimin e dëmtimit të gjuhës
– I lidhur me një gjendje të njohur mjekësore ose gjenetike ose faktor mjedisor
(Shënim i kodimit: Përdorni kodin shtesë për të identifikuar gjendjen mjekësore ose gjenetike të lidhur.)
– I lidhur me një tjetër çrregullim neurodevelopmental, mendor, ose sjellje
(Shënim i kodimit: Përdorni kodin shtesë për të identifikuar çrregullimin e lidhur neuro-zhvillimor, mendor ose të sjelljes.)
– Me katatoni
Studimet mbi shkaqet e autizmit.
Ende nuk dihet nëse ka një shkak për Autizmin, por mendohet dhe përgjithësisht është pranuar fakti se Autizmi shkaktohet nga anormalitetet në funksionimin apo strukturën e trurit. Skanimet e trurit tregojnë ndryshime në formën dhe strukturën e trurit tek fëmijët ne Autizëm në krahasim me fëmijët e tjerë. Studiuesit dhe kërkuesit shkencor po investigojnë një numër të madh teorish, duke përfshirë këtu lidhjen në mes trashgiminisë, gjenetikës (geneve) dhe problemeve mjeksore. Në shumë familje duket se ka një lloj Autizmi apo paaftësi të lidhura me trashgimininë që kanë të bëjnë me gene që i mbështesin këto çrregullime. Ndërkohë që ende nuk është gjetur apo nuk identifikohet asnjë gen që mund të ketë shkaktuar Autizmin. Studiuesit dhe kërkuesit shkencor po kërkojnë për segmente jo të rregullt, jo normal të kodit gjenetik që fëmijët me Autizëm mund të kenë trashguar. Gjithashtu janë vërejtur disa raste kur fëmijët lindin me një predispozicion të dukshëm ndaj Autizmit, por studiesit dhe kërkuesit shkencor nuk kanë ende identifikuar një shkak të vetëm që shkakton zhvillimin e Autizmit.Disa studiues po investigojnë mundësinë se kushte të caktuara , një grumbull genesh jo stabël, mund të ndërhyjnë në zhvillimin e trurit, dhe kjo gjë mund të rezultojë në Autizëm. Disa studiues të tjerë po investigojnë problemet gjatë shtatzanisë ose gjatë lindjes si dhe faktorë mjedisorë, si p.sh. infeksionet virale, virozat, çekuilibrimet metabolike, dhe ekspozimi ndaj kimikateve në mjedisin që na rrethon.
Predispozitat Gjenetike
Autizmi ka tendencë të ndodhë më shpesh, më shumë se sa pritet, tek individë që janë në trajtime mjeksore të caktuara, duke përfshirë këtu sindromën X, sklerozën, sindromën e rubeolës që nga lindja por jo e trashëguar dhe infeksionet e patrajtuara. Gjithashtu, disa substanca të marra gjatë shtatzanisë janë shoqëruar me rritjen e rrizikut të Autizmit tek fëmijët.
Faktorët e Mjedisit
Studimet dhe kërkimet kanë treguar që përveç faktorëve gjenetik ka edhe faktorë të tjerë që kontribuojnë dhe ndikojnë ne shfaqjen dhe rritjen e çrregullimeve të spektrit të Autizmit, si p.sh. toksinat e mjedisit (helmet, metalet si mërkuri, zhiva) të cilat janë më shumë të pranishme sot në mjedisin tonë në krahasim me kohët e shkuara. Personat që janë me çrregullime të spektrit të Autizmit ose që janë të predispozinuar preken më shumë mbasi aftësia e tyre të metabolizojnë apo të detoksifikojnë këto elementë mund të jetë e vështirë ose e pamundur.